Khi đề cập đến phúc lợi động vật trong giáo dục và nghiên cứu, những cuộc thảo luận thường tập trung vào việc giảm đau đớn, căng thẳng và các tổn hại mà động vật có thể phải trải qua. Tuy nhiên, các hoạt động này còn ảnh hưởng đến một nhóm đối tượng khác: những con người trực tiếp học tập, chăm sóc, thực hiện thủ thuật và đưa ra quyết định liên quan đến động vật.
Sinh viên thú y, giảng viên, kỹ thuật viên phòng thí nghiệm và nhà nghiên cứu có thể trải nghiệm những xung đột đạo đức, áp lực cảm xúc hoặc căng thẳng nghề nghiệp khi phải cân bằng giữa yêu cầu chuyên môn và trách nhiệm đối với sự sống.
Từ góc nhìn One Welfare – Một phúc lợi, phúc lợi động vật và phúc lợi con người không nên được xem xét như hai vấn đề độc lập. Chúng có mối liên hệ thông qua điều kiện làm việc, phương pháp đào tạo, văn hóa tổ chức và những quyết định được đưa ra trong thực hành hằng ngày.
Bài tham luận phân tích các bằng chứng khoa học về mối liên hệ này, đồng thời đề xuất cách tiếp cận giáo dục thú y nhân đạo không chỉ nhằm giảm tổn hại đối với động vật mà còn xây dựng môi trường học tập và làm việc hỗ trợ sức khỏe tinh thần, năng lực nghề nghiệp và trách nhiệm đạo đức của con người.
Từ khóa: One Welfare; phúc lợi động vật; giáo dục thú y nhân đạo; sức khỏe tinh thần; căng thẳng đạo đức; compassion fatigue; culture of care; mô phỏng lâm sàng.
1. Một câu hỏi ít được đặt ra trong giáo dục thú y
Hãy hình dung một sinh viên thú y tham gia buổi thực hành đầu tiên có sử dụng động vật sống.
Sinh viên ấy có thể đã dành nhiều năm mong muốn trở thành người chăm sóc và bảo vệ động vật. Nhưng trong quá trình đào tạo, người học đôi khi phải chứng kiến hoặc trực tiếp tham gia những hoạt động gây đau đớn, căng thẳng hoặc kết thúc sự sống của động vật nhằm phục vụ mục tiêu học tập.
Ở một hoàn cảnh khác, một kỹ thuật viên phòng thí nghiệm có thể dành nhiều tuần theo dõi, chăm sóc và cải thiện điều kiện sống của những động vật tham gia nghiên cứu. Nhưng đến cuối nghiên cứu, chính người ấy có thể được yêu cầu thực hiện việc kết thúc sự sống của chúng theo quy trình đã được phê duyệt.
Những tình huống giả định này thể hiện một mâu thuẫn có thể xuất hiện trong các nghề nghiệp liên quan đến động vật.
Chúng ta thường đặt câu hỏi: Hoạt động này có thực sự cần thiết không? Có phương pháp nào giảm được tổn hại cho động vật không?
Nhưng một câu hỏi khác cũng cần được quan tâm:
Những trải nghiệm ấy ảnh hưởng như thế nào đến sức khỏe tinh thần, thái độ nghề nghiệp và khả năng duy trì lòng trắc ẩn của người trực tiếp thực hiện?
Đây là vấn đề tôi đặc biệt suy nghĩ sau khi tham dự chương trình tập huấn do Học viện Nông nghiệp Việt Nam (VNUA) phối hợp với Animals Asia tổ chức ngày 9-10/11/2026.
Tại chương trình, Nicholas David Jukes, điều phối viên InterNICHE, giới thiệu kinh nghiệm quốc tế về chuyển đổi sang các phương pháp giáo dục nhân đạo. Susanna Nicola Taylor từ City University of Hong Kong phân tích cơ sở khoa học của đào tạo mô phỏng và giới thiệu các mô hình phát triển kỹ năng lâm sàng.
Các nội dung này gợi mở một nhận thức quan trọng: Giáo dục thú y nhân đạo không chỉ là câu chuyện thay thế một công cụ thực hành. Đó còn là quá trình xem xét lại cách chúng ta đào tạo con người để họ có thể thực hiện trách nhiệm nghề nghiệp đối với động vật.
2. One Welfare: Khi phúc lợi của động vật và con người có mối liên hệ với nhau
Năm 2016, García Pinillos và cộng sự công bố bài viết One Welfare – a Platform for Improving Human and Animal Welfare trên tạp chí Veterinary Record, đề xuất mở rộng cách tiếp cận phúc lợi theo hướng xem xét đồng thời phúc lợi động vật, phúc lợi con người và môi trường tự nhiên – xã hội [1].
Nếu One Health – Một sức khỏe nhấn mạnh sự liên hệ giữa sức khỏe con người, động vật và môi trường, thì One Welfare bổ sung một góc nhìn về chất lượng cuộc sống, trải nghiệm, điều kiện chăm sóc và những hệ quả xã hội của các quyết định liên quan đến động vật.
Hai cách tiếp cận có quan hệ bổ trợ, nhưng không hoàn toàn đồng nghĩa.
Trong giáo dục thú y, One Welfare có thể được thể hiện thông qua ba mối quan hệ.
Thứ nhất, điều kiện phúc lợi của động vật có thể ảnh hưởng đến trải nghiệm tâm lý của người học và người chăm sóc.
Chứng kiến động vật đau đớn hoặc căng thẳng có thể gây khó chịu, lo âu hoặc xung đột đạo đức, đặc biệt khi người thực hiện cho rằng tổn hại ấy có thể tránh được.
Thứ hai, trạng thái tâm lý và năng lực của người thực hiện có thể ảnh hưởng đến cách động vật được chăm sóc.
Một sinh viên chưa đủ kỹ năng, đang chịu áp lực lớn hoặc không nhận được hướng dẫn phù hợp có thể gặp nhiều khó khăn hơn khi thực hiện thao tác. Một nhân sự làm việc quá tải cũng có thể gặp trở ngại trong việc duy trì sự chú ý và thực hiện quy trình chăm sóc nhất quán.
Điều đó không đồng nghĩa mọi người đang căng thẳng đều chăm sóc động vật kém. Đây là những nguy cơ cần được quản lý và nghiên cứu trong điều kiện cụ thể.
Thứ ba, cả động vật và con người đều chịu ảnh hưởng từ hệ thống tổ chức.
Quy trình thực hành, số lượng người học, mức độ giám sát, thời gian thực hiện thủ thuật, điều kiện cơ sở vật chất và văn hóa phản hồi đều có thể ảnh hưởng đồng thời đến hai phía.
Vì vậy, cách tiếp cận One Welfare không đơn giản là bổ sung thêm một nội dung về sức khỏe tinh thần vào chương trình phúc lợi động vật.
Đó là việc thiết kế một hệ thống trong đó trách nhiệm bảo vệ động vật và trách nhiệm chăm sóc con người được xem xét cùng nhau.
3. Sinh viên thú y: Khi động lực chăm sóc gặp những xung đột đạo đức
Một trong những nghiên cứu trực tiếp nhất về chủ đề này là công trình của Khoddami và cộng sự, công bố trực tuyến năm 2025 và xuất bản trên Journal of Veterinary Medical Education năm 2026 [2].
Nhóm nghiên cứu tổ chức 10 cuộc thảo luận nhóm và hai cuộc phỏng vấn với tổng cộng 43 sinh viên thú y năm cuối tại hai trường đại học Canada.
Kết quả ghi nhận ba vấn đề đáng chú ý.
Trước hết, việc sử dụng động vật trong đào tạo có thể tạo ra xung đột đạo đức và ảnh hưởng tiêu cực đến trạng thái cảm xúc của sinh viên.
Những xung đột đặc biệt xuất hiện khi người học thiếu thông tin minh bạch về mục đích sử dụng động vật hoặc cho rằng tổn hại gây ra không tương xứng với lợi ích học tập.
Tiếp theo, nghiên cứu cho thấy trải nghiệm cảm xúc của sinh viên và phúc lợi của động vật sử dụng trong giảng dạy có mối liên hệ.
Cuối cùng, phương pháp hướng dẫn của giảng viên, bao gồm việc sử dụng động vật sống hoặc phương pháp thay thế, có ảnh hưởng phức tạp đến trải nghiệm học tập. Sinh viên thường đánh giá tích cực những hoạt động thực hành có giá trị chuyên môn nhưng đồng thời mang lại lợi ích cho động vật và cộng đồng.
Những phát hiện này đặt ra một câu hỏi quan trọng đối với cách tổ chức giáo dục:
Liệu chúng ta đã tạo đủ điều kiện để sinh viên hiểu, thảo luận và xử lý những xung đột đạo đức mà họ có thể gặp phải trong quá trình học tập hay chưa?
Căng thẳng đạo đức không đồng nghĩa với thiếu năng lực
Trong tâm lý học nghề nghiệp, moral distress – căng thẳng đạo đức thường được sử dụng để mô tả trạng thái khó chịu khi một người nhận thấy điều nên làm nhưng gặp những rào cản khiến họ khó thực hiện điều đó.
Chẳng hạn, sinh viên có thể cho rằng một hoạt động gây tổn hại không cần thiết cho động vật, nhưng cảm thấy mình không có đủ quyền quyết định hoặc không biết cách trao đổi với người hướng dẫn.
Tuy nhiên, cần phân biệt giữa căng thẳng đạo đức với phản ứng lo lắng thông thường trước một kỹ thuật khó.
Sợ hãi khi lần đầu thực hiện phẫu thuật, lo ngại mắc sai sót và cảm thấy không thoải mái khi chứng kiến đau đớn đều có thể là những phản ứng cảm xúc trong quá trình hình thành năng lực nghề nghiệp.
Không phải mọi cảm xúc tiêu cực đều là tổn thương tâm lý. Cũng không thể kết luận rằng người ít biểu lộ cảm xúc là người thiếu lòng trắc ẩn.
Điều cần quan tâm là liệu người học có được chuẩn bị, hỗ trợ và tạo điều kiện để xử lý các trải nghiệm ấy một cách lành mạnh, có trách nhiệm hay không.
Chương trình đào tạo ẩn
Một yếu tố khác là Hidden Curriculum – Chương trình đào tạo ẩn.
Roder và May (2017) nghiên cứu quá trình thực tập lâm sàng tại một trường thú y Anh, thông qua quan sát 11 nhóm sinh viên và phỏng vấn 23 người học [3].
Nghiên cứu cho thấy cách tổ chức dịch vụ lâm sàng, hệ thống đánh giá và hình mẫu giảng viên có thể truyền đạt những thông điệp không chính thức, góp phần định hình thái độ nghề nghiệp của sinh viên.
Điều này có ý nghĩa đặc biệt đối với giáo dục phúc lợi động vật.
Một chương trình có thể giảng dạy rất đầy đủ về kiểm soát đau và giảm căng thẳng. Nhưng nếu trong quá trình thực hành, các biểu hiện đau hoặc sợ hãi của động vật thường xuyên bị bỏ qua mà không có lý do chuyên môn chính đáng, sinh viên có thể tiếp nhận những thông điệp khác với nội dung được học.
Ngược lại, khi người hướng dẫn giải thích rõ lý do lựa chọn thủ thuật, cân nhắc những phương pháp ít gây tổn hại hơn và sẵn sàng điều chỉnh quyết định theo phản ứng của bệnh nhân, người học có thể tiếp nhận những chuẩn mực nghề nghiệp tích cực.
Chúng ta không chỉ dạy sinh viên cách thực hiện một kỹ thuật. Chính phương pháp giảng dạy cũng góp phần hình thành cách họ nhìn nhận trách nhiệm đối với động vật.
4. Những người chăm sóc động vật thí nghiệm: Nghịch lý giữa chăm sóc và kết thúc sự sống
Nếu tâm lý của sinh viên là vấn đề cần quan tâm trong giáo dục, thì sức khỏe tinh thần của nhân sự làm việc với động vật thí nghiệm là một lĩnh vực đã có những bằng chứng nghiên cứu đáng chú ý.
Một khái niệm thường được đề cập là Caring-Killing Paradox – Nghịch lý giữa chăm sóc và kết thúc sự sống.
Những người chăm sóc động vật nghiên cứu có trách nhiệm bảo đảm dinh dưỡng, điều kiện sống, sức khỏe và giảm đau đớn cho động vật. Nhưng một số hoạt động nghiên cứu lại đòi hỏi việc kết thúc sự sống của động vật tại những thời điểm nhất định.
Hai trách nhiệm này đôi khi có thể tạo ra những xung đột cảm xúc.
Tuy nhiên, cần phân biệt việc kết thúc sự sống động vật phục vụ mục đích nghiên cứu với an tử nhân đạo được thực hiện nhằm chấm dứt đau khổ không thể kiểm soát cho bệnh nhân. Mục đích, căn cứ đạo đức và hoàn cảnh thực hiện có thể khác nhau, mặc dù cả hai đều có khả năng tạo ra những trải nghiệm cảm xúc khó khăn.
Bằng chứng từ nghiên cứu trên 801 nhân sự
LaFollette và cộng sự (2020) thực hiện nghiên cứu cắt ngang trên 801 nhân sự làm việc với động vật thí nghiệm tại Hoa Kỳ và Canada, được công bố trên Frontiers in Veterinary Science [4].
Nghiên cứu đánh giá chất lượng cuộc sống nghề nghiệp (Professional Quality of Life), bao gồm sự hài lòng từ hoạt động chăm sóc (compassion satisfaction) và những khía cạnh liên quan đến mệt mỏi lòng trắc ẩn (compassion fatigue).
Trong cách đo lường được sử dụng, compassion fatigue liên quan đến hai thành phần: kiệt sức nghề nghiệp (burnout) và căng thẳng sang chấn thứ cấp (secondary traumatic stress).
Nhóm tác giả ghi nhận tình trạng chất lượng cuộc sống nghề nghiệp thấp hơn có liên quan đến một số yếu tố như mức hỗ trợ xã hội thấp hơn, động vật được chăm sóc có mức đau hoặc căng thẳng cao hơn, ít cơ hội cung cấp hoạt động làm phong phú môi trường sống và ít quyền chủ động hơn đối với những hoạt động liên quan đến an tử hoặc kết thúc sự sống.
Ngược lại, sự hài lòng từ hoạt động chăm sóc có mối liên hệ với môi trường hỗ trợ tốt hơn và những tương tác tích cực giữa nhân sự với động vật.
Điều đáng chú ý là nghiên cứu không ghi nhận mối liên hệ đơn giản giữa tần suất thực hiện an tử và compassion fatigue. Điều này cho thấy gánh nặng tâm lý không thể được giải thích chỉ bằng số lần một người phải thực hiện thủ thuật kết thúc sự sống.
Bối cảnh, mức độ chủ động, sự hỗ trợ từ đồng nghiệp và cách tổ chức công việc có thể quan trọng không kém bản thân hoạt động chuyên môn.
Vì đây là nghiên cứu cắt ngang dựa trên khảo sát tự báo cáo, những kết quả trên thể hiện mối liên hệ, chưa chứng minh được quan hệ nhân quả.
Khi phúc lợi nhân sự trở thành vấn đề quản trị
Năm 2024, Young và cộng sự tiếp tục nghiên cứu trên 198 nhân sự thuộc sáu tổ chức nghiên cứu tại Hoa Kỳ [5].
Kết quả cho thấy mức độ hài lòng từ hoạt động chăm sóc có mối liên hệ tích cực với sự hài lòng và ý định tiếp tục gắn bó với công việc. Ngược lại, mức kiệt sức cao hơn liên quan đến sự hài lòng nghề nghiệp thấp hơn.
Trong phần khảo sát định tính, những người tham gia cũng đề cập đến văn hóa tổ chức, đặc điểm công việc nghiên cứu động vật và nhu cầu hỗ trợ sức khỏe tinh thần.
Kết quả này mở rộng vấn đề từ góc nhìn cá nhân sang quản trị nhân sự.
Sức khỏe tinh thần của người làm việc với động vật không chỉ liên quan đến chất lượng cuộc sống của từng cá nhân. Nó còn có thể liên quan đến sự ổn định nhân sự, khả năng duy trì đội ngũ có kinh nghiệm và tính bền vững của hoạt động chuyên môn.
Tuy nhiên, từ mối liên hệ quan sát được, chưa thể kết luận rằng một chương trình hỗ trợ tâm lý cụ thể sẽ trực tiếp làm tăng tỷ lệ giữ chân nhân sự. Hiệu quả của các biện pháp can thiệp vẫn cần được đánh giá.
5. Giảng viên: Những người truyền đạt kiến thức cũng có thể chịu áp lực đạo đức
Khi thảo luận về phương pháp giáo dục nhân đạo, đôi khi chúng ta tập trung quá nhiều vào việc thay đổi hành vi của giảng viên, mà chưa quan tâm đầy đủ đến những khó khăn chính họ đang đối diện.
Một giảng viên có thể hiểu tầm quan trọng của phúc lợi động vật nhưng đồng thời phải đáp ứng nhiều yêu cầu: hoàn thành chương trình đào tạo, bảo đảm chuẩn đầu ra, quản lý lớp học đông, giới hạn thời lượng thực hành và sử dụng những cơ sở vật chất hiện có.
Sự không nhất quán giữa những giá trị đạo đức mà một người tin tưởng với hành vi thực tế của họ hoặc đồng nghiệp có thể dẫn đến moral dissonance – bất hòa đạo đức.
Morrin và Merchant (2026) nghiên cứu trải nghiệm bất hòa đạo đức của giảng viên đào tạo nhân sự thú y tại Anh [6].
Bốn chủ đề nổi bật được xác định gồm trách nhiệm nghề nghiệp, cảm giác bị phản bội, cộng đồng đạo đức và phúc lợi động vật.
Nghiên cứu này cho thấy người hướng dẫn cũng có thể phải cân bằng giữa những giá trị nghề nghiệp với yêu cầu và điều kiện của hệ thống giáo dục.
Do đó, chuyển đổi sang phương pháp nhân đạo không nên được xây dựng như một sự đối lập giữa giảng viên sử dụng phương pháp truyền thống và những người ủng hộ công nghệ mới.
Một cách tiếp cận phù hợp hơn là tạo điều kiện để giảng viên tham gia thiết kế chương trình, tiếp cận công cụ, được đào tạo lại và có cơ hội đánh giá phương pháp mới bằng bằng chứng khoa học.
Một hệ thống giáo dục muốn người học biết quan tâm đến phúc lợi động vật cũng cần quan tâm đến điều kiện làm việc và phúc lợi của người hướng dẫn.
Đó không chỉ là vấn đề về thái độ. Đây là trách nhiệm quản trị đối với chính những người được giao nhiệm vụ hình thành năng lực cho thế hệ thú y tương lai.
6. Công cụ mô phỏng: Giảm tổn hại, nhưng chưa đủ để giải quyết mọi áp lực tâm lý
Trong chuyên đề Do Students Learn Better Without Harm?, Susanna Taylor từ City University of Hong Kong nhấn mạnh rằng đào tạo dựa trên mô phỏng (Simulation-Based Learning) có thể hỗ trợ đồng thời ba lĩnh vực học tập [7]:
Nhận thức (cognitive domain), liên quan đến kiến thức, tư duy và ra quyết định; kỹ năng vận động (psychomotor domain), liên quan đến thao tác và phối hợp; và thái độ – cảm xúc (affective domain), liên quan đến cảm xúc, thái độ và các giá trị nghề nghiệp.
Đây là điểm quan trọng khi xem xét mô phỏng từ góc độ One Welfare.
Một sinh viên chưa thành thạo kỹ thuật tiêm hoặc đặt catheter có thể thực hành nhiều lần trên mô hình, tiếp nhận phản hồi và cải thiện thao tác mà không tạo thêm những lần chọc kim không cần thiết trên động vật sống.
Một sinh viên chuẩn bị tham gia cấp cứu có thể trải nghiệm tình huống mô phỏng trước khi đối diện với áp lực thời gian và trách nhiệm thực sự đối với bệnh nhân.
Nhưng không nên đồng nhất việc được thực hành trong môi trường an toàn với việc mọi căng thẳng tâm lý đều được loại bỏ.
Bằng chứng về lợi ích đối với bệnh nhân
Trong nghiên cứu tại Đại học Cornell, Aly và cộng sự (2024) so sánh kết quả thực hành phẫu thuật triệt sản mèo của sinh viên được hoặc không được đào tạo trước bằng mô hình phẫu thuật [8].
Nghiên cứu bao gồm 186 con mèo và 146 sinh viên tham gia đánh giá.
Nhóm được đào tạo mô phỏng có thời gian phẫu thuật trung bình ngắn hơn khoảng sáu phút. Tỷ lệ mèo có điểm đau sau phẫu thuật đạt ngưỡng cần can thiệp cũng thấp hơn: 1/82 so với 16/104 ở nhóm không được đào tạo bằng mô hình.
Những kết quả này cho thấy lợi ích tiềm năng đối với phúc lợi bệnh nhân, chứ không chỉ đối với kỹ năng sinh viên.
Tuy nhiên, đây là nghiên cứu đối chứng không ngẫu nhiên, so sánh hai khóa sinh viên ở hai năm khác nhau. Vì vậy không thể khẳng định toàn bộ khác biệt chỉ do mô hình mô phỏng.
Mô phỏng không tự động làm giảm căng thẳng tâm lý
Erickson và cộng sự (2023) nghiên cứu 141 sinh viên thú y trước lần phẫu thuật tự chọn đầu tiên, sử dụng các chỉ dấu sinh lý như cortisol, alpha-amylase trong nước bọt và thang đánh giá lo âu [9].
Kết quả không tìm thấy mối liên hệ giữa việc sử dụng mô hình mô phỏng trước đó với mức giảm các chỉ dấu căng thẳng được khảo sát.
Điều này cho thấy một giới hạn quan trọng.
Mô phỏng có thể giúp người học chuẩn bị tốt hơn về kỹ thuật, nhưng những áp lực gắn với trách nhiệm thực sự đối với một bệnh nhân vẫn có thể tồn tại.
Vì vậy, nếu muốn cải thiện phúc lợi của cả động vật và con người, cần kết hợp mô phỏng với hướng dẫn phù hợp, đánh giá năng lực, thực hành có giám sát và hỗ trợ tâm lý trong những giai đoạn chuyển tiếp.
Một mô hình silicone có thể giúp sinh viên thực hiện đường khâu tốt hơn. Nhưng để sinh viên biết xử lý sự lo lắng, sai sót, cảm giác có trách nhiệm đối với bệnh nhân và những tình huống khó khăn về đạo đức, chúng ta cần nhiều hơn một công cụ.
7. Từ công nghệ sang Culture of Care – Văn hóa Chăm sóc
Một trong những hướng phát triển đáng chú ý trong khoa học động vật thí nghiệm là khái niệm Culture of Care – Văn hóa Chăm sóc.
Cách tiếp cận này coi chất lượng khoa học, phúc lợi động vật, sức khỏe tinh thần của nhân sự và văn hóa tổ chức là những thành phần cần được phát triển đồng thời.
Morahan và cộng sự (2024) thực hiện một tổng quan phạm vi (scoping review) trên 49 công trình liên quan đến căng thẳng nghề nghiệp và sức khỏe tinh thần của nhân sự làm việc với động vật thí nghiệm [10].
Nhóm tác giả ghi nhận compassion fatigue là chủ đề được mô tả thường xuyên nhất.
Nhiều giải pháp hỗ trợ đã được đề xuất, nhưng bằng chứng thực nghiệm về hiệu quả của các chương trình can thiệp còn hạn chế. Đặc biệt, tổng quan không tìm thấy nghiên cứu nào cung cấp dữ liệu thực nghiệm chứng minh trực tiếp mối liên hệ giữa căng thẳng nghề nghiệp và chất lượng nghiên cứu.
Đây là một giới hạn cần được nhìn nhận nghiêm túc.
Chúng ta có cơ sở khoa học và đạo đức để quan tâm đến sức khỏe tinh thần của người thực hiện, nhưng không nên khẳng định rằng mọi chương trình hỗ trợ đều đã được chứng minh có hiệu quả.
Trách nhiệm không nên dừng ở khả năng thích nghi của cá nhân
Trong nhiều môi trường làm việc, khi nhân sự gặp căng thẳng, những giải pháp đầu tiên thường tập trung vào kỹ năng cá nhân như quản lý cảm xúc, nâng cao khả năng thích nghi hoặc tự chăm sóc.
Những năng lực này có giá trị, nhưng không thể thay thế trách nhiệm của tổ chức.
Một nhân sự có thể được hướng dẫn cách giảm căng thẳng, nhưng nếu khối lượng công việc liên tục vượt quá khả năng, thiếu người hỗ trợ hoặc không được phép thảo luận các mối quan ngại đạo đức, vấn đề vẫn có thể tồn tại.
Văn hóa Chăm sóc đòi hỏi phải xem xét cả những yếu tố tạo ra căng thẳng ngay trong hệ thống.
Điều đó bao gồm sự minh bạch về mục đích sử dụng động vật, tính cần thiết của thủ thuật, phân bổ khối lượng công việc, quyền tham gia thảo luận, hỗ trợ sau những sự kiện khó khăn và cơ chế cải tiến quy trình.
King và Zohny (2022), trong một bài bình luận đạo đức học trên Journal of Medical Ethics, đã đề xuất rằng các hội đồng đạo đức nghiên cứu động vật cũng cần xem xét gánh nặng tâm lý đáng kể mà hoạt động nghiên cứu có thể gây ra cho nhân sự [11].
Đây là một đề xuất về trách nhiệm đạo đức, không phải quy định đã được áp dụng phổ biến ở mọi quốc gia.
Tuy vậy, nó mở ra một hướng suy nghĩ quan trọng:
Khi đánh giá một hoạt động nghiên cứu hoặc đào tạo sử dụng động vật, liệu chúng ta đã xem xét đầy đủ những nguy cơ đối với người trực tiếp thực hiện, bên cạnh những nguy cơ đối với động vật?
8. One Welfare trong giáo dục thú y: Cần thay đổi từ đâu?
Từ những bằng chứng trên, tôi cho rằng việc xây dựng chương trình giáo dục thú y nhân đạo tại Việt Nam nên bắt đầu từ năm nguyên tắc.
8.1. Đánh giá đồng thời lợi ích đào tạo và những tổn hại có thể xảy ra
Mỗi hoạt động sử dụng động vật cần được xem xét dựa trên mục tiêu học tập cụ thể, phương pháp thay thế sẵn có, mức độ cần thiết và các biện pháp giảm thiểu tổn hại.
Nguyên tắc 3Rs – Thay thế (Replacement), Giảm thiểu (Reduction) và Hoàn thiện phương pháp (Refinement) – đã được Tổ chức Thú y Thế giới (WOAH) đưa vào Chương 7.8 của Bộ luật Sức khỏe Động vật trên cạn [12].
Từ góc độ One Welfare, quá trình này có thể mở rộng bằng việc nhận diện trước những tình huống có khả năng gây căng thẳng đạo đức hoặc tâm lý đáng kể cho người học và người thực hiện.
Điều đó không làm giảm yêu cầu chuyên môn. Ngược lại, nó giúp quá trình đào tạo được thiết kế có chủ đích hơn.
8.2. Chuẩn bị năng lực trước khi tiếp xúc bệnh nhân thực tế
Sinh viên cần được tiếp cận các phương pháp học phù hợp với từng giai đoạn phát triển năng lực.
Những kỹ năng cơ bản có thể được thực hành lặp lại trên mô hình trước khi thực hiện trên bệnh nhân thực sự.
Những hoạt động trên động vật sống nên được tổ chức dựa trên chỉ định và mục tiêu phù hợp, dưới sự giám sát có năng lực, với biện pháp kiểm soát đau và căng thẳng khi cần thiết.
Đánh giá năng lực cần dựa trên khả năng thực hiện kỹ thuật, thay vì chỉ dựa vào số lần tham gia hoặc mức độ tự tin của sinh viên.
8.3. Tạo môi trường học tập có an toàn tâm lý
Sinh viên cần có cơ hội đặt câu hỏi, thảo luận tình huống và bày tỏ những mối quan ngại có cơ sở về phúc lợi động vật.
Việc đặt câu hỏi về tính cần thiết của một thủ thuật không nên tự động bị xem là biểu hiện thiếu chuyên nghiệp.
Ngược lại, phản biện có trách nhiệm có thể giúp người học phát triển năng lực đánh giá lợi ích, nguy cơ và lựa chọn phương pháp phù hợp.
Đồng thời, môi trường an toàn tâm lý không có nghĩa là bỏ qua tiêu chuẩn chuyên môn. Người học vẫn cần tiếp nhận phản hồi, chịu trách nhiệm và chứng minh năng lực trước khi thực hiện các hoạt động có nguy cơ đối với bệnh nhân.
8.4. Chăm sóc sức khỏe tinh thần của người trực tiếp thực hiện
Các cơ sở đào tạo, nghiên cứu và chăm sóc động vật nên có cơ chế hỗ trợ khi nhân sự phải đối diện với những tình huống khó khăn.
Trước hoạt động, người tham gia cần được giải thích về mục tiêu, quy trình, nguy cơ và trách nhiệm.
Trong quá trình thực hiện, cần có người hướng dẫn đủ năng lực, quy trình xử lý tình huống và quyền báo cáo mối quan ngại về an toàn hoặc phúc lợi.
Sau những sự kiện khó khăn, người thực hiện cần có cơ hội phản hồi và tiếp cận hỗ trợ phù hợp nếu cần.
Không nên bắt buộc mọi người phải chia sẻ cảm xúc cá nhân trong tập thể. Việc hỗ trợ tâm lý cần tôn trọng tính tự nguyện, quyền riêng tư và sự khác biệt giữa các cá nhân.
8.5. Đánh giá kết quả trên cả ba phương diện
Một chương trình đào tạo nhân đạo không nên được đánh giá chỉ bằng số lượng động vật đã giảm sử dụng hoặc số mô hình đã được trang bị.
Từ góc nhìn One Welfare, cần quan tâm đồng thời đến:
| Phương diện | Những kết quả cần đánh giá |
| Phúc lợi động vật | Mức đau và căng thẳng; số lần thao tác; các tổn hại có thể tránh được; chất lượng chăm sóc |
| Phúc lợi con người | Căng thẳng cảm nhận; xung đột đạo đức; mức hỗ trợ; sự hài lòng nghề nghiệp; cảm nhận về an toàn tâm lý |
| Chất lượng đào tạo và hệ thống | Năng lực thực hành; kết quả đánh giá khách quan; khả năng duy trì kỹ năng; chất lượng hướng dẫn; sự phù hợp của nguồn lực |
Các chỉ số này cần được lựa chọn theo bối cảnh và sử dụng công cụ đánh giá phù hợp. Không nên dùng một điểm số tâm lý đơn lẻ để kết luận về tình trạng sức khỏe tinh thần của cá nhân, hoặc dùng sự tự tin của sinh viên thay thế đánh giá năng lực thực tế.
9. Đâu là cơ hội cho giáo dục thú y tại Việt Nam?
Tôi cho rằng Việt Nam có một cơ hội đáng quan tâm để phát triển hướng nghiên cứu liên ngành giữa khoa học giáo dục, thú y, tâm lý học và phúc lợi động vật.
Trong bối cảnh các trường đại học đang đổi mới chương trình và mở rộng hoạt động thực hành, những phương pháp mô phỏng chi phí thấp, học liệu trực tuyến, đánh giá dựa trên năng lực và thực hành lâm sàng có giám sát có thể trở thành những thành phần của một hệ thống đào tạo nhân đạo.
Tuy nhiên, thay đổi công cụ cần đi cùng thay đổi nhận thức và cách tổ chức chương trình.
Tôi đặc biệt quan tâm đến ba hướng nghiên cứu.
Thứ nhất, nghiên cứu trải nghiệm đạo đức của sinh viên và giảng viên thú y tại Việt Nam.
Chúng ta cần dữ liệu về cách người học cảm nhận những hoạt động thực hành có sử dụng động vật, khi nào họ trải nghiệm xung đột đạo đức và những yếu tố nào giúp họ học tập hiệu quả trong môi trường có trách nhiệm.
Thứ hai, đánh giá hiệu quả của đào tạo mô phỏng từ góc độ One Welfare.
Các nghiên cứu có thể so sánh kết quả học tập, năng lực kỹ thuật, trải nghiệm tâm lý và những chỉ số phúc lợi động vật giữa các phương pháp đào tạo.
Thứ ba, phát triển mô hình Văn hóa Chăm sóc cho cơ sở đào tạo và nghiên cứu.
Mô hình cần kết hợp chuẩn phúc lợi động vật, hỗ trợ sức khỏe tinh thần, đạo đức nghiên cứu, phát triển giảng viên và cơ chế phản hồi của người học.
Trong bối cảnh văn hóa Việt Nam, những giá trị như lòng từ bi, sự quan tâm và tôn trọng sự sống có thể trở thành điểm khởi đầu cho các cuộc thảo luận về trách nhiệm nghề nghiệp.
Tuy nhiên, chúng ta cũng cần phân biệt giữa giá trị văn hóa và hành vi chuyên môn. Một người có lòng trắc ẩn không tự động có đầy đủ năng lực chăm sóc tốt; ngược lại, những tiêu chuẩn khoa học và quy trình hỗ trợ phù hợp có thể giúp chuyển lòng trắc ẩn thành hành động có trách nhiệm.
Đây cũng là cơ hội để kết nối các cơ sở đào tạo thú y, bệnh viện, tổ chức phúc lợi động vật, nhà nghiên cứu và những đối tác quốc tế thành một hệ sinh thái học tập và phát triển năng lực liên tục.
Mục tiêu dài hạn không nên chỉ là xây dựng thêm các phòng mô phỏng.
Quan trọng hơn là hình thành một môi trường trong đó chất lượng giáo dục, phúc lợi động vật và phúc lợi của những người thực hiện được phát triển đồng thời.
10. Từ lòng trắc ẩn đến trách nhiệm của một hệ thống
Một bác sĩ thú y cần có khả năng đối diện với đau đớn, bệnh tật và cái chết.
Một sinh viên thú y cần học những kỹ năng khó. Một giảng viên phải bảo đảm chuẩn năng lực. Một nhà nghiên cứu đôi khi phải đưa ra những quyết định phức tạp về đạo đức và khoa học.
Không thể loại bỏ hoàn toàn những trải nghiệm khó khăn khỏi các nghề nghiệp liên quan đến động vật.
Nhưng chúng ta có thể xem xét liệu những khó khăn ấy có thực sự cần thiết, có thể được giảm thiểu và có đang được quản lý một cách có trách nhiệm hay không.
Một môi trường giáo dục nhân đạo không có nghĩa là sinh viên sẽ không bao giờ mắc lỗi, cảm thấy lo lắng hoặc phải chứng kiến đau khổ.
Đó là môi trường nơi sai sót được hạn chế thông qua sự chuẩn bị tốt; những tình huống khó khăn được hướng dẫn và phản hồi; những mối quan ngại đạo đức có thể được thảo luận; và phúc lợi động vật được đặt trong quá trình ra quyết định chuyên môn.
Đồng thời, những người chăm sóc động vật cũng cần được quan tâm như những con người có cảm xúc, giới hạn và nhu cầu được hỗ trợ.
Chúng ta không thể chỉ yêu cầu họ duy trì lòng trắc ẩn, mà không xây dựng những điều kiện giúp lòng trắc ẩn ấy được thực hành và duy trì một cách lành mạnh.
Đó là lý do One Welfare có ý nghĩa vượt ra ngoài một khái niệm học thuật.
Một hệ thống giáo dục thực sự nhân đạo không chỉ được đánh giá qua cách hệ thống ấy đối xử với động vật, mà còn qua cách nó đối xử với những con người đang học tập, chăm sóc và làm việc cùng chúng.
Và có lẽ, đó là một trong những bài học quan trọng nhất mà chúng ta cần đưa vào tương lai của giáo dục thú y Việt Nam.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
Các công trình khoa học và tiêu chuẩn quốc tế
[1] García Pinillos, R., Appleby, M. C., Manteca, X., Scott-Park, F., Smith, C., & Velarde, A. (2016). One Welfare – a platform for improving human and animal welfare. Veterinary Record, 179(16), 412-413. https://doi.org/10.1136/vr.i5470
[2] Khoddami, S., Ritter, C., Brunt, M. W., Ventura, B. A., Renaud, D. L., & Proudfoot, K. L. (2026). Veterinary students’ perspectives on their relationship with animals used in veterinary education. Journal of Veterinary Medical Education, 53(3), 372-381. https://doi.org/10.3138/jvme-2024-0134
[3] Roder, C. A., & May, S. A. (2017). The hidden curriculum of veterinary education: Mediators and moderators of its effects. Journal of Veterinary Medical Education, 44(3), 542-551. https://doi.org/10.3138/jvme.0416-082
[4] LaFollette, M. R., Riley, M. C., Cloutier, S., Brady, C. M., O’Haire, M. E., & Gaskill, B. N. (2020). Laboratory animal welfare meets human welfare: A cross-sectional study of professional quality of life, including compassion fatigue in laboratory animal personnel. Frontiers in Veterinary Science, 7, 114. https://doi.org/10.3389/fvets.2020.00114
[5] Young, L., Ferrara, F., Kelly, L., Martin, T., Thompson-Iritani, S., & LaFollette, M. R. (2024). Professional quality of life in animal research personnel is linked to retention & job satisfaction: A mixed-methods cross-sectional survey on compassion fatigue in the USA. PLOS ONE, 19(4), e0298744. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0298744
[6] Morrin, H., & Merchant, G. F. H. (2026). An exploration of the personal experience of moral dissonance among UK educators of veterinary professionals. Journal of Veterinary Medical Education. Advance online publication. https://doi.org/10.3138/jvme-2025-0027
[7] Taylor, S. N. (2026). Do Students Learn Better Without Harm? Evidence for Simulation-Based Learning. Tài liệu trình bày tại chương trình tập huấn VNUA – Animals Asia, Hà Nội, 9-10/11/2026.
[8] Aly, A. M., Hayes, G. M., Boesch, J. M., Buote, N., & Korich, J. (2024). Effect of surgical simulator training on student and live animal outcomes in a feline ovariohysterectomy teaching laboratory. Veterinary Surgery, 53(6), 1123-1129. https://doi.org/10.1111/vsu.14044
[9] Erickson, A. K., Carson, B. A., Selmic, L. E., Bednarski, L. S., & McLoughlin, M. A. (2023). Indicators of surgical stress and influence of clinical experience, simulation models, and cadaveric laboratory on the stress response of third-year veterinary students performing first elective surgery. American Journal of Veterinary Research, 84(11). https://doi.org/10.2460/ajvr.23.05.0095
[10] Morahan, H. L., Cohen, S., Bero, L., & Rooney, K. B. (2024). The culture of care to enhance laboratory animal personnel well-being: A scoping review. Laboratory Animals, 58(6), 515-529. https://doi.org/10.1177/00236772241259089
[11] King, M., & Zohny, H. (2022). Animal researchers shoulder a psychological burden that animal ethics committees ought to address. Journal of Medical Ethics, 48(5), 299-303. https://doi.org/10.1136/medethics-2020-106945
[12] World Organisation for Animal Health (WOAH). Terrestrial Animal Health Code, Chapter 7.8: Use of Animals in Research and Education.
Tài liệu chuyên môn từ chương trình tập huấn
Jukes, N. (2026). Transitioning to Humane Education. InterNICHE. Tài liệu trình bày tại chương trình VNUA – Animals Asia, Hà Nội.
Taylor, S. N. (2026). Practical Alternatives for Animal Science and Veterinary Skills Training; Transitioning from Harmful Animal Use to Humane Teaching: Overview of City University of Hong Kong Clinical Skills Programme. Tài liệu tập huấn, Hà Nội.
Cù Thị Thiên Thu (2026). Current Use of Animals in Teaching and Training at Vietnam National University of Agriculture. Học viện Nông nghiệp Việt Nam, Hà Nội.
GAIA Lifestyle – Hướng tới một xã hội văn minh, nơi con người và động vật chung sống hài hòa, có trách nhiệm và được quan tâm về phúc lợi.




